Psychopathologie en de verdringing van de filosofie

Najaarscursus voor filosofen en iedereen die geïnteresseerd is in de mogelijkheden en onmogelijkheden van de menselijke geest.

Deze cursus zit vol.

Deze cursus bestaat uit zes online interactieve lessen op woensdagavonden, 30 september, 14, 28 oktober, 11, 25 november, 9 december, van 20.00 tot 22.00. Plus een groep op de vrijdagavonden, 2, 16, 30 oktober, 13, 27 november en 11 december, van 20.00 tot 22.00. Daarnaast heeft elke les een digitaal hoorcollege en geven we schriftelijke begeleiding.

Docenten: Hein van Dongen, Rico Sneller en Wouter Kusters

Prijs: 210 euro (inclusief schriftelijk materiaal thuisgestuurd).

De inschrijving is enkel nog open voor de woensdagavond. Mocht u willen deelnemen, stuurt u dan een email naar dit adres.

Inleiding

Wie zou met zekerheid kunnen zeggen dat het pathologische niets openbaart over de zin van het leven? William James

De gedachten van de ander blijven ontoegankelijk tenzij je bereid bent aan je eigen gedachten te werken. François Jullien

Psychopathologische verschijnselen roepen niet alleen medische vragen op, maar ook filosofische. Veel patiënten worstelen met zingevingsvragen en de psychiatrie en geestelijke gezondheidszorg hebben in de geschiedenis veel wegen gedeeld met de filosofie. Zo bestond er in de vorige eeuw een ‘fenomenologische psychiatrie’ waarin onderzocht werd hoe psychiatrische verschijnselen ervaren worden en hoe ze zijn gerelateerd aan iemands leef- of belevingswereld.

De psychiatrie in onze tijd kiest veelal voor een instrumentele benadering (een combinatie van medicatie en aanpassing), maar ook daaraan liggen filosofische ideeën ten grondslag die het verdienen om bevraagd te worden. Het achterliggende reductionistische model heeft de fenomenologie niet zozeer weerlegd, maar aan het gezicht onttrokken en wellicht zelfs verdrongen. En de hedendaagse psychiatrie heeft daarmee wellicht ‘geen ongelijk met wat het beweert, maar wel met wat het verzwijgt’ – en verdringt.

In deze colleges bestuderen we filosofen die op een fenomenologische of daaraan verwante wijze naar psychiatrische verschijnselen kijken. De docenten delen een pluralistische visie. Er is van ons menselijk bestaan niet één juiste of geprivilegieerde typering te geven: mensen zijn (voor zichzelf en anderen) wezens die in een permanente staat van meerduidigheid verblijven.

Informatie over de docenten

Dr. Hein van Dongen promoveerde in de filosofie bij Otto Duintjer op een proefschrift over de meervoudigheid van maatstaven in de wetenschappen en de samenleving: Geen gemene maat – over incommensurabiliteit. Hij houdt zich als filosofisch consulent bezig met de invloed van conceptuele systemen op praktijksituaties en met de relatie tussen zingeving en vormgeving. Hij is verbonden aan de stichting Filosofie Oost-West. Hij publiceerde ondermeer: Dialogue with people and places (SUN, 2008 – met Hans Ibelings en Peter Buchanan), Bergson (Boom, 2014), Wild beasts of the philosophical desert (Cambridge Scholars, 2014 – met Hans Gerding en Rico Sneller).

Dr. Rico Sneller is filosoof en theoloog. Hij promoveerde cum laude op een dissertatie over Jacques Derrida en de negatieve theologie. Gedurende lange tijd was hij werkzaam als universitair docent filosofie en ethiek te Leiden. Hij is vicepresident van de academische netwerkorganisatie Alternative Perspectives and Global Concerns (https://ap-gc.net). Zijn belangstelling gaat uit naar uitzonderlijke bewustzijnsposities in relatie tot de filosofie; levensfilosofie (Ludwig Klages, Carl du Prel); psychoanalyse en analytische psychologie. Recent publiceerde hij Into it. Perspectives on Synchronicity, Inspiration, and the Soul (Cambridge Scholars 2020).

Dr. Wouter Kusters is gepromoveerd in de taalwetenschappen, en heeft zich verder toegelegd op filosofie in het algemeen, en filosofie van de psychopathologie in het bijzonder. Hij is bekend van zijn boeken Pure waanzin en Filosofie van de waanzin, waarin hij het spanningsveld, de interactie en overlap, onderzoekt tussen filosofie en waanzin. Tegenwoordig werkt hij als schrijver, onderzoeker, redacteur en docent, zie verder: https://kusterstekst.nl/

Werkwijze

Voorafgaand aan iedere les maakt de docent een digitaal video-hoorcollege van drie kwartier. Dit zijn filmpjes die op elk gewenst moment te bekijken zijn. Deze worden vanaf minimaal een week van tevoren beschikbaar gesteld.

Naast deze hoorcolleges is er lectuur, die we via Google Classroom voor de cursisten beschikbaar maken. Via Google Classroom is er ook gesprek mogelijk tussen de deelnemers, en met de docenten.

Elke les bestaat uit een kwartier ontvangst, drie kwartier online les, een kwartier pauze, en drie kwartier online les. Tijdens de les zal er live verder worden gesproken over de thema’s en vragen die uit de hoorcolleges, de lectuur en eventuele vooraf gestelde vragen en opmerkingen voortvloeien.

Inschrijving

U kunt zich vanaf nu inschrijven door een mail te sturen naar dit email-adres met uw naam en adres. U kunt betalen door 200 euro over te maken naar:

CW KUSTERS; NL65 ASNB 0708 9991 82 o.v.v. “Cursus verdrongen filosofie”.

Na betaling ontvangt u een betalingsbewijs.

Tot 1 september kunt u eventueel uw deelname aan de cursus annuleren, en dan krijgt u 90%, 180 euro, teruggestort op uw rekening.

De cursus gaat door en we sturen binnenkort het boek dat voor de zesde lesdag wordt gebruikt, Francois Jullien: Het leven kan anders.

Er zijn teveel deelnemers en er komt nog een tweede lesdag, ’s middags in plaats van ’s avonds, op een andere dag.

Heeft u nog vragen, mailt u ons dan gerust,

Met vriendelijke groet,

Wouter Kusters, Hein van Dongen en Rico Sneller

Inhoud van de zes lessen

Waanzin en moderniteit. Louis Sass en de nieuwe fenomenologie
Docent: Wouter Kusters

In 1992 verscheen de klassieker Madness and Modernism van Louis Sass. Na een halve eeuw dominantie van de biologische psychiatrie zette Sass de fenomenologie weer op de kaart bij de bestudering van bijzondere geestestoestanden, met name de schizofrenie. Daarbij legt hij een verband tussen de sfeer en betekenis van moderne kunst en de moderne tijd enerzijds, en de schizofrenie als eigentijdse levens- en ervaringswijze anderzijds. Voor deze bijeenkomst lezen we stukken uit Sass’ eloquente studie, en bespreken we Sass’ psychopathologisch én filosofisch fascinerende beschouwingen over ervaring, waanzin, kunst, filosofie en de tijdsgeest.

Leven in de tijd, leven in de ruimte: Minkowski’s fenomenologie van de kosmos 
Docent: Hein van Dongen

De psychiater Eugène Minkowski (1885-1972) was een leerling van Bleuler, Bergson en Husserl. Hij publiceerde in de jaren dertig twee filosofische teksten met een hoge mate van oorspronkelijkheid. Le temps vécu en Vers une cosmologie. Het eerste werk ging over de relatie tussen de geleefde tijd en ruimte en de geabstraheerde vormen daarvan. Dit werk geldt als een klassieker van de (neo-) fenomenologische psychiatrie. Hierin onderzoekt hij de ruimte- en tijdsbeleving van psychiatrische patiënten. In het tweede boek vergeleek hij onze menselijke leefwereld met de kosmologieën waarin de mens zichzelf een plaats heeft ontzegd.

Geest en ziel. Ludwig Klages
Docent: Rico Sneller

Moeten we het zogenaamde ‘bewustzijn’ niet onderscheiden naar de manier waarop het tewerk kan gaan? De psycho-filosoof Ludwig Klages (1872-1956) meende van wel en maakte een onderscheid tussen de levensdragende ‘ziel’ en de levensvijandige ‘geest’. Met behulp van dit onderscheid, zo meende hij, kunnen niet alleen uiteenlopende karaktertypen worden geïdentificeerd; het is ook onmisbaar om pathologie en gezondheid uiteen te kunnen houden, en zelfs om zoiets als een ethiek te formuleren. De docent zal in deze bijeenkomst de relevantie laten zien van Klages’ vergeten – en verdrongen – filosofie van het ziels- en geestesleven.

De psyche en wat er nog meer psychoïde is. Over Jung
Docent: Rico Sneller

Het denken van Carl Gustav Jung (1875-1961) vormt een steen des aanstoots voor reductionistische psychologie: het neemt de eigen aard van de psyche serieus, en dreigt daarmee elk eigenstandig voetstuk aan de materie te ontnemen. Voor Jung kan de zogenaamde ‘materie’ kenmerken van het bewustzijn gaan aannemen; dan lijkt het wel alsof onze alledaagse ervaring met die materie gaat ‘samenspannen’. Het gevolg is dan, in het uiterste geval, een bewustwordingsproces  dat iemand totaal kan veranderen.  Wat is eigenlijk het wetenschappelijk ‘kostenplaatje’ van Jungs neiging om ook aan de wereld psychoïde kenmerken toe te schrijven? En wat is de ‘winst’ voor de therapie?

Radicaal pluralisme: de tolerantie van William James
Docent: Hein van Dongen

De arts, fysioloog, psycholoog en filosoof William James (1842-1910) is een van de grondleggers van de fenomenologie. Hij noemde zijn houding ten aanzien van filosofische vragen ‘radicaal empirisme’. Dat hield in dat hij open stond voor ruwe en ongepolijste ervaring en de verbanden die daarin opdoemen, maar niet voor theoretische concepten, die deze ervaring zouden overstijgen, zoals ‘subject’ en ‘object’, termen die volgens hem slechts voortkomen uit ‘the trick of turning names into things’. Ook bij het onderscheid tussen de psychopathologie en psychische gezondheid is James sceptisch. ‘Als we alle zogenaamd ‘degeneratieve symptomen’ afwijzen blijft alleen de volstrekte nul over.’ Mensen hebben de mogelijkheid en het recht hun leven zelf te duiden.

Continuïteit en verandering. François Jullien en het andere leven
Docent: Wouter Kusters

In Frankrijk behoort hij tot de alom gelauwerde filosofen aan de Seine. In Nederland is hij nog vrijwel onbekend. Voor deze bijeenkomst bestuderen we Julliens verfijnde, contemplatieve werk op het gebied van de levenskunst en zingeving, Het leven kan anders. Jullien laat hierin zien hoe levens kunnen veranderen, ondanks dat mensen soms zo lijken vast te zitten, en een bedrukkend gevoel ervaren dat ze alles al hebben meegemaakt, dat alles zinloos is, en herhaling van het bekende.  Jullien wisselt in dit boek tussen perspectieven en manieren van denken en verwoorden: van het taoïsme, de Griekse filosofie, en een reeks denkers als Montaigne, Kierkegaard en Nietzsche. Met een openheid en onbevangenheid schetst hij in een bijna literaire taal hoe het anders kan, het denken, de taal, de ervaring, kortom hoe een “tweede leven” (Franse titel is Une seconde vie) mogelijk is.